BATIK: WARE KUNSTVORM

Iedereen die in Indonesië of Maleisie is geweest, heeft er wel iets van: batik. Wie zich verdiept in de techniek en geschiedenis van batik, ontdekt een kunstvorm die respect verdient.

Er wordt hard gewerkt in het atelier. Het is er warm en het ruikt naar gesmolten was, nat textiel en stoom. De batikwerksters zitten met gebogen hoofd over de lappen stof. Met het grootste geduld en concentratie volgen zij met hun pen, de canting, de patronen die op het textiel zijn aangegeven. Het is een nauwkeurig werkje; een druppel was op de verkeerde plek en het patroon is bedorven.
De canting wordt in de vloeibare was gedoopt zodat het containertje dat aan de bamboe pen is bevestigd, volloopt. Door even te blazen wordt voorkomen dat het vet te vloeibaar is en gaat lekken. Met geoefende hand wordt de was aangebracht op de delen die in het kleurbad ongekleurd moeten blijven. De canting raakt de stof niet, maar wordt er voorzichtig boven gehouden. Heel langzaam, stukje voor stukje, ontvouwt zich een patroon van witte was. Dan is de stof klaar voor het eerste kleurbad.

Symbolische betekenis
Batik is een techniek die al eeuwen wordt beoefend. Deze wijze van stofbewerking wordt vooral geassocieerd met Java, Indonesië. Hoewel vroege vormen van batik ook zijn aangetroffen in het Midden-Oosten, India en Centraal-Azië, is dit de plek waar batik is uitgegroeid tot een ware kunstvorm.
In het verleden was het gebruik van met batik bewerkte textiel uitsluitend weggelegd voor vooraanstaande mensen. Aristocraten en leden van de koninklijke familie op Java droegen kleding van gebatikte stoffen. Het kleurgebruik en de patronen hadden vaak een symbolische betekenis. Zo representeerden de traditionele kleuren indigo, bruin en het wit van de onbewerkte stof, de drie hindoegoden Shiva, Vishnu en Brahma. Bepaalde patronen verbeeldden specifieke familiekenmerken, sociale status of afkomst.

Grote stempel
Batik heeft door de eeuwen heen een enorme ontwikkeling doorgemaakt. Behalve de verbetering en verfijning van de materialen, heeft ook de techniek zich ontwikkeld. In de 19e eeuw maakte de cap zijn intrede. De cap is te vergelijken met een groot formaat stempel waarin een deel van een patroon in koperen strips is gevormd. Hoewel er sneller gewerkt kan worden, is het aanbrengen van de in was gedoopte cap een secuur werkje. De afdrukken moeten naadloos op elkaar aansluiten en aan weerskanten van de stof moeten de patronen precies op elkaar passen. Voor de betere kwaliteit batik wordt wel een combinatie toegepast van cap en canting, het handmatig aanbrengen van de was met de bamboe pen.
In het ontwerp van de patronen is in de loop der tijd veel veranderd. Batik kraton, de oorspronkelijke vorm van Javaans batik, is vooral beïnvloed door het hindoeïsme. Herkenbare symbolen uit het hindoeïsme, zoals de heilige vogel Garuda, de lotusbloem en de boom des levens zijn steeds terugkerende elementen in deze batikstijl. Islamitische invloeden zijn terug te vinden in de meer geometrische en botanische figuren die in de batik werden opgenomen.
Ook invloeden van buitenaf hebben een bijdrage geleverd. Toen de Hollanders het eiland Java bereikten, kwamen zij in contact met batik. Ze namen voorbeelden van de techniek mee naar huis en zorgden zo voor de verspreiding van het procédé in Europa. Omgekeerd brachten zij nieuwe kleurstoffen naar Indonesië en introduceerden motieven die werden opgenomen in de traditionele batikpatronen. Pasteltinten en karakteristieke figuren als draken, bloemen en de phoenix werden ingebracht door de Chinezen, die de batiktechniek overigens in eigen land ook toepasten en ontwikkelden.
Batik is herontdekt door de artistieke wereld. De meest vooruitstrevende modeontwerpers en kunstenaars passen het toe in hun creaties. Door de verfijning van techniek en materialen is alles mogelijk. Het kleurenpalet is oneindig en behalve traditionele patronen kunnen ook vrije vormen in batik worden omgezet.